29 Αυγ Περπατώντας στον Χρόνο στην Παλιά Πόλη των Χανίων
Πίσω από τον πάγκο ενός σύγχρονου καταστήματος καλλυντικών, εμφανίζεται ένα τμήμα του ενετικού τείχους που κάποτε κάλυπτε τη νότια τάφρο της πόλης. Αρκετά μέτρα βόρεια, κάτω από ράφια με ρούχα και αναμνηστικά, τάφοι σε σχήμα κουτιού από την περίοδο της Βενετοκρατίας (1204–1645) βρίσκονται ενσωματωμένοι στο δάπεδο ενός τουριστικού καταστήματος. Καλώς ήρθατε στην Παλιά Πόλη των Χανίων : ένα ζωντανό μουσείο που ορίζεται από τα όρια των κάποτε ισχυρών οχυρώσεών της, όπου η ιστορία αποκαλύπτεται στα πιο απροσδόκητα μέρη.
Πέρα από τα αμυντικά τείχη – που κατασκευάστηκαν μεταξύ 1538 και 1568 ως απάντηση στην απειλή που αποτελούσε η Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι επιδρομές του πειρατή Μπαρμπαρόσα – η περιοχή φιλοξενεί πληθώρα βενετσιάνικων κτιρίων. Σήμερα, αυτά τα κτίρια εξυπηρετούν ποικίλους ρόλους: κάποια λειτουργούν ως πολιτιστικοί χώροι, άλλα ως μνημεία σε διάφορα στάδια συντήρησης, ενώ πολλά έχουν βρει νέα ζωή ως ξενώνες, καφετέριες ή μπουτίκ.
Λεπτομέρεια από την πόρτα του Παλατιού του Ρέκτορα. © Κωνσταντίνος Τσακαλίδης
Τα Νεώρια έχουν ενταχθεί σε ένα έργο αποκατάστασης με προϋπολογισμό περίπου 21 εκατομμύρια ευρώ. © Κωνσταντίνος Τσακαλίδης
Είτε με τη μορφή διάσπαρτων αρχαιολογικών ευρημάτων είτε με τη μορφή μεγαλοπρεπών αρχιτεκτονικών κατασκευών, η βενετσιάνικη κληρονομιά των Χανίων προσθέτει μια κοσμοπολίτικη πινελιά στην πόλη . Σε ορισμένα σημεία, δημιουργεί ακόμη και εντυπωσιακά σκηνικά εντυπωσιακής ομορφιάς. Ωστόσο, η ίδια αυτή κληρονομιά φέρει επίσης τα σημάδια της εγκατάλειψης και της καταστροφής, υπενθυμίσεις για το πόσο εύκολα μπορεί να μειωθεί η πολιτιστική κληρονομιά με την πάροδο του χρόνου.
Το 1903, ένα διάταγμα της τότε ανεξάρτητης Κρητικής Πολιτείας παρέδωσε τις οχυρώσεις της πόλης στον Δήμο Χανίων, με σχέδια για την κατεδάφισή τους και την επαναχρησιμοποίηση της γης για δημόσια χρήση. Ευτυχώς, αυτή η προσπάθεια ενοποίησης της παλιάς πόλης με τους νεότερους οικισμούς που είχαν εξαπλωθεί πέρα από τα τείχη είχε ως αποτέλεσμα μόνο περιορισμένες κατεδαφίσεις, επηρεάζοντας κυρίως το νότιο τμήμα. Ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα είναι η σταυροειδής Δημοτική Αγορά της πόλης , που χτίστηκε το 1908 πάνω στον επιβλητικό προμαχώνα Piatta Forma. Κατά ειρωνικό τρόπο, τα ερείπια από τα κατεδαφισμένα τείχη χρησιμοποιήθηκαν για να γεμίσουν την γύρω τάφρο.
Οι ιστορίες αρχιτεκτονικής ασυμφωνίας – ή αστικής «τρέλας», όπως την αποκαλούν πολλοί – στην Παλιά Πόλη των Χανίων δεν τελειώνουν με τα ενετικά τείχη. Παρά τον επίσημο χαρακτηρισμό της περιοχής ως ιστορικού μνημείου το 1965, μεγάλα τμήματα της νότιας τάφρου παραδόθηκαν σε ιδιώτες και χτίστηκαν με πολυκατοικίες. Ταυτόχρονα, άρχισαν να εμφανίζονται πρόχειρες κατοικίες κατά μήκος των τειχών, συχνά σε γη που είχε ανεπίσημα διατεθεί σε φτωχούς κατοίκους για χρήση ως κήποι.
Καθώς περπατάτε στην οδό Μουσούρων σήμερα, ίσως να μην φανταζόσασταν ποτέ ότι, αν το τείχος παρέμενε άθικτο, θα φτάνατε τελικά στην Πύλη Ρετιμιώτα – Καλέ Καπσί στα οθωμανικά τουρκικά, ή «πύλη του φρουρίου». Ακόμα και τώρα, οικιστικά κτίρια βρίσκονται ακριβώς δίπλα στα ερείπια των τειχών, και ορισμένα τμήματα της παλιάς τάφρου εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται ως άτυποι χώροι στάθμευσης.
Άποψη του Προμαχώνα Μοτσενίγκο από το Κουμ Καπί. © Κωνσταντίνος Τσακαλίδης
Ένα νέο πολιτιστικό πλέγμα
Παρά τις δυσκολίες αυτές, περίπου το 85% των αρχικών οχυρώσεων έχουν διατηρηθεί και η συνολική έκταση των τριών εναπομεινάντων τάφρων ανέρχεται σε περίπου 19 εκτάρια. «Αυτή τη στιγμή βρίσκονται σε εξέλιξη ορισμένες μελέτες, οι οποίες στοχεύουν όχι μόνο στη διατήρηση και την ανάδειξη αυτών των ιστορικών κατασκευών, αλλά και στην επαναπροσδιορισμό τους ως ζωντανών δημόσιων χώρων για τους κατοίκους και τους επισκέπτες», λέει η Ελένη Παπαδοπούλου, Διευθύντρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων.
Ένα βασικό παράδειγμα είναι ο συνεχιζόμενος σχεδιασμός για την ανατολική τάφρο, η οποία επί του παρόντος χρησιμεύει τόσο ως χώρος εκδηλώσεων όσο και ως χώρος στάθμευσης αυτοκινήτων. Ενώ έχουν εγκριθεί πολλές σημαντικές προτάσεις για μνημεία σε όλη την Παλιά Πόλη, το πιο φιλόδοξο έργο μέχρι σήμερα είναι η «Αποκατάσταση, Ανάδειξη και Επαναχρησιμοποίηση των Επτά Βενετσιάνικων Νεωρίων», που βρίσκονται στην καρδιά του παλιού βενετσιάνικου λιμανιού – μια πρωτοβουλία ύψους 21 εκατομμυρίων ευρώ που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Σε πρώτο πλάνο, ο Προμαχώνας Σαν Σαλβατόρε με τη δυτική τάφρο δίπλα του. © Κωνσταντίνος Τσακαλίδης
Αυτά τα εμβληματικά θολωτά κτίρια, που κάποτε χρησιμοποιούνταν ως ναυπηγεία και αποθηκευτικοί χώροι , πρόκειται να γίνουν πολιτιστικοί χώροι. «Μαζί με το παρακείμενο Μεγάλο Αρσενάλι, το οποίο στεγάζει το Κέντρο Μεσογειακής Αρχιτεκτονικής, και το κοντινό θέατρο «Μίκης Θεοδωράκης», εξηγεί ο Γιάννης Γιαννακάκης, Αντιδήμαρχος Πολιτισμού των Χανίων, «θα αποτελέσουν μια σημαντική πολιτιστική πλατφόρμα με πραγματική δυνατότητα να γίνει κεντρικός κόμβος για τις τέχνες, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Κανένας άλλος χώρος στη χώρα δεν συγκεντρώνει ένα τόσο πλούσιο και πολυεπίπεδο σύμπλεγμα πολιτιστικής σημασίας » .
Η προσαρμοστική επανάχρηση βενετσιάνικων κτιρίων δεν είναι κάτι καινούργιο στα Χανιά. Μετά την οθωμανική κατάκτηση των Χανίων το 1645, σχεδόν όλα τα βενετσιάνικα κτίρια της πόλης αναχρησιμοποιήθηκαν, συχνά πολλαπλές φορές και για ριζικά διαφορετικές λειτουργίες. Το Μεγάλο Οπλοστάσιο, για παράδειγμα, που αρχικά χτίστηκε ως ναυπηγείο, χρησίμευσε ως αποθήκη κατά την οθωμανική κυριαρχία. Αργότερα στέγασε το σχολείο της χριστιανικής κοινότητας και στη συνέχεια το δημόσιο νοσοκομείο. Κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, έγινε το Δημαρχείο , πριν περιέλθει σε αχρηστία μέχρι την αποκατάστασή του το 1998.
Στην ανατολική πλευρά του λιμανιού, σώζονται τρία ακόμη βενετσιάνικα οπλοστάσια. Αυτά τα κτίρια πήραν το όνομά τους από τον Μόρο, τον Βενετό Κυβερνήτη που επέβλεψε την κατασκευή τους. Σήμερα, φιλοξενούν μια ποικιλία ιδρυμάτων: τον Ιστιοπλοϊκό Όμιλο Χανίων, ένα εργαστήριο συντήρησης που διευθύνεται από την τοπική Εφορεία Αρχαιοτήτων, και το Ναυτικό Μουσείο Κρήτης . Το τελευταίο περιλαμβάνει μια πιστή αναπαράσταση ενός μινωικού πλοίου που εκτίθεται.
Το ισόγειο του Grand Arsenal φιλοξενεί εκθέσεις. © Κωνσταντίνος Τσακαλίδης
Μια βόλτα στη μεσαιωνική συνοικία
Πέρα από το λιμάνι – με τον οχυρωμένο προμαχώνα του Αγίου Νικολάου του Μόλου (που σήμερα χρησιμοποιείται ως χώρος τελετών πολιτικών γάμων) – τα εσωτερικά στρώματα της Παλιάς Πόλης φιλοξενούν επίσης σημαντικά βενετσιάνικα ορόσημα.
Η ξενάγησή μας με τον Γιάννη Φαντάκη, συμβεβλημένο αρχαιολόγο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων, ξεκίνησε από τη δυτική πλευρά της πόλης, η οποία, σε αντίθεση με την ανατολική, γλίτωσε τους βομβαρδισμούς των γερμανικών αεροσκαφών το 1941. Αφήνοντας πίσω μας τον προμαχώνα του Αγίου Δημητρίου, όπου σήμερα στεγάζεται το 2ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων, περπατήσαμε βόρεια κατά μήκος του αναχώματος του δυτικού τείχους.
Περάσαμε μέσα από αγριολούλουδα, ψηλά χόρτα και περιστασιακά από καλύβες, φτάνοντας τελικά στο προτείχισμα της Αγίας Αικατερίνης, το οποίο εξακολουθεί να διαθέτει ένα γερμανικό πολυβολείο που χτίστηκε κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Από αυτή την υπερυψωμένη θέση, μπορούσαμε να δούμε τον Προμαχώνα Σαν Σαλβατόρε – που πήρε το όνομά του από το παρακείμενο μοναστήρι – και την παλιά βενετσιάνικη πυριτιδαποθήκη.
Μέρος της Μονής της Παναγίας των Θαυμάτων στο Καστέλι. © Κωνσταντίνος Τσακαλίδης
Η εκκλησία του Αγίου Ρόκκου στη Σπλάντζια. © Κωνσταντίνος Τσακαλίδης
Αυτή η γειτονιά είναι γνωστή ως Τοπανάς , ένα όνομα που προέρχεται από την τουρκική λέξη top-hane , που σημαίνει «οπλοστάσιο» ή «αποθήκη πυρίτιδας». Μέσα στην πρώην αποθήκη πυρομαχικών, συναντήσαμε τον συντηρητή έργων τέχνης Γιώργο Σιγανάκη, ο οποίος καθάριζε με λεπτότητα μια θρησκευτική εικόνα του 19ου αιώνα. «Αυτό το κτίριο χρησιμεύει ως εργαστήριο συντήρησης εικόνων υπό την Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων από τα μέσα της δεκαετίας του 1970», μας είπε. Ο ίδιος ο Σιγανάκης συνεργάζεται με το τμήμα από το 1994.
Ακριβώς απέναντι βρίσκεται η Μονή του Αγίου Σαλβατόρε . Η εκκλησία της στεγάζει τη Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Συλλογή των Χανίων από το 1997. Το μοναστήρι σώζεται μέχρι σήμερα και τα πρώην κελιά των μοναχών έχουν μετατραπεί σε ιδιωτικές κατοικίες και τουριστικά καταλύματα.
Συνεχίζοντας κατά μήκος των οδών Αγγέλου και Αντωνίου Γάμπα, οι οποίες είναι γεμάτες με διατηρημένες βενετσιάνικες κατοικίες, νιώσαμε για μια στιγμή ότι μεταφέρθηκαμε στην ίδια τη Βενετία. Τελικά, φτάσαμε στο Φρούριο Φιρκά , το οποίο ολοκληρώθηκε στις αρχές του 17ου αιώνα. Εδώ, την 1η Δεκεμβρίου 1913, υψώθηκε η ελληνική σημαία για να σηματοδοτήσει την επίσημη ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.
Δύο χαρακτηριστικά ξεχωρίζουν σε αυτό το φρουριακό συγκρότημα, το οποίο κάποτε στέγαζε στρατιωτικούς στρατώνες και αποθήκες πυρομαχικών, και χρησίμευε ως αρχηγείο του στρατιωτικού διοικητή του νησιού. Το πρώτο είναι ο κυκλικός γενουατικός πύργος στο δυτικό άκρο της αυλής, μια παλαιότερη κατασκευή που ενσωματώθηκε στις οχυρώσεις στα τέλη του 16ου αιώνα. Το δεύτερο είναι το έμβλημα της Βενετικής Δημοκρατίας : το λιοντάρι του Αγίου Μάρκου, σκαλισμένο σε περίοπτη θέση στο διώροφο κτίριο του στρατώνα. Σήμερα, το κύριο κτίριο του φρουρίου στεγάζει επίσης τις βασικές συλλογές του Ναυτικού Μουσείου Κρήτης.
Ένα από τα τρία Νεώρια του Μόρο στεγάζει τον Ιστιοπλοϊκό Όμιλο Χάνια. © Κωνσταντίνος Τσακαλίδης
Ο Τάσος Γουργούρας προετοιμάζει το τουριστικό του κατάλυμα στο Πρυτανείο για την περίοδο, καθώς το ιστορικό κτίριο έχει χωριστεί σε διάφορα ακίνητα. © Κωνσταντίνος Τσακαλίδης
Το Παλάτι του Πρύτανη
Η περιήγησή μας στην Παλιά Πόλη με τον Γιάννη Φαντάκη διήρκεσε σχεδόν πέντε ώρες. Όσο πιο βαθιά περιπλανιόμασταν στα στενά σοκάκια της, τόσο πιο έντονα αναδεικνυόταν το βενετσιάνικο παρελθόν των Χανίων. Στην αψιδωτή είσοδο του Αρχοντικού Ρενιέ, που χτίστηκε το 1608, είδαμε το οικόσημο της οικογένειας δίπλα σε μια λατινική επιγραφή: «Πολλά έφερε, έκανε και συλλογίστηκε ο ευγενικός πατέρας· μόχθησε και ίδρωσε. Είθε η αιώνια ειρήνη να τον προστατεύει».
Σε κοντινή απόσταση, στον λόφο Καστέλι , επισκεφτήκαμε το Παλάτι του Ρέκτορα του 16ου αιώνα και προσπαθήσαμε να φανταστούμε τη ζωή του Βενετού κυβερνήτη που κάποτε διέμενε εκεί. Εκεί, συναντήσαμε τον 60χρονο Τάσο Γουργούρα, ο οποίος προετοίμαζε το διαμέρισμά του – ένα από τα πολλά που τώρα στεγάζουν αυτό που κάποτε ήταν ένα ενιαίο μεσαιωνικό κτίριο – για τους πρώτους επισκέπτες της σεζόν.
Περνώντας την Πύλη Sabbionara , μπήκαμε σε μια ψηφιακή εγκατάσταση που προσέφερε μια εικονική περιήγηση στα Παλιά Χάνια. Στην πρώην καθολική εκκλησία της Μονής του Αγίου Φραγκίσκου , όπου στεγαζόταν το Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης μέχρι το 2020, εντυπωσιαστήκαμε από την αλληλεπίδραση οθωμανικών και κλασικών ελληνικών αντικειμένων που εκτίθενται στην γύρω αυλή.
Η βόλτα μας τελείωσε στην πλατεία Σπλάντζιας , όπου σταματήσαμε για μεσημεριανό γεύμα ανάμεσα σε δύο συμβολικά κτίρια: την εκκλησία του Αγίου Ρόκκου , προστάτη των Χανίων κατά τη διάρκεια της πανώλης, και την εκκλησία του Αγίου Νικολάου , τη μόνη εκκλησία στην Ελλάδα που διαθέτει καμπαναριό στα αριστερά και μιναρέ στα δεξιά.
Αυτό, τελικά, είναι που προσφέρουν τα Χάνια: ένα ήσυχο ταξίδι μέσα στο χρόνο που διδάσκει τις αξίες της συνύπαρξης και της πολιτιστικής ποικιλομορφίας. Αλλά ζητά επίσης κάτι από τον επισκέπτη: την προθυμία να κοιτάξει πέρα από τις πληγές της ιστορίας και να δει τη διαχρονική ομορφιά μιας πόλης που διαμορφώνεται από αιώνες πολυεπίπεδης κληρονομιάς.
Πηγή: greece-is.com
Δεν υπάρχουν σχόλια