Μαντείο των Δελφών.. Ο ομφαλός της Γης

28 Δεκ Μαντείο των Δελφών.. Ο ομφαλός της Γης

Η μαντική θεωρείτο μία από τις σημαντικότερες τέχνες στην αρχαία Ελλάδα, αμέσως μετά την ιατρική. Κατά την αρχαία παράδοση η τέχνη αυτή παραδόθηκε στους ανθρώπους μαζί με τη φωτιά από τον Προμηθέα. Οι πρώιμες ομηρικές και αρχαϊκές πηγές αντηχούν ιστορίες μαντικής και χρησμοδοσίας κυρίως στη Δωδώνη και τους Δελφούς, ενώ η φράση «περί δρύν ή περί πέτρην» πιθανώς συνδεόταν με την μαντική παράδοση των δύο αυτών χρηστηρίων χώρων. Το «περί δρυν» κάνει άμεση αναφορά στις ιερές βελανιδιές της Δωδώνης. Το θρόισμα των φύλλων των ιερών αυτών δέντρων αποτελούσε την κύρια πηγή χρησμοδοσίας που ερμήνευαν οι Σελλοί, οι ανυπόδητοι ιερείς του Διός και της Διώνης στο μαντείο της Δωδώνης. Το «περί πέτρην» αντίστοιχα πιθανώς να ταυτίζεται με τον ομφαλό των Δελφών, πάνω από τον οποίο καθόταν η Πυθία ενώ χρησμοδοτούσε τις βουλές του χρηστηρίου Απόλλωνα.

Temple of Athena Pronaia at Delphi. UNESCO world heritage in Greece

Το Μαντείο των Δελφών ήταν το γνωστότερο μαντείο της Αρχαίας Ελλάδας και του τότε γνωστού κόσμου. Βρίσκεται στους Δελφούς. Θεωρείται ότι το σημείο όπου κτίστηκε ήταν ο ομφαλός της γης, γιατί, σύμφωνα με την παράδοση, όταν ο Δίας άφησε δύο αετούς, έναν προς την Ανατολή και έναν προς τη Δύση, συναντήθηκαν στους Δελφούς. Αρχικά, ο χώρος του μαντείου των Δελφών ήταν αφιερωμένος στη Μητέρα Γη (Γαία), στη συνέχεια στην κόρη της, Θέμιδα, που εκπροσωπούσε το θείο νόμο και συχνά θεωρείτο σύζυγος του Δία. Τέλος, η προστασία του μαντείου πέρασε στο Φοίβο Απόλλωνα. Η Πυθία ήταν το διάμεσο, με το οποίο επικοινωνούσε ο θεός, και έδινε τους χρησμούς, που καταγράφονταν και ερμηνεύονταν από τους ιερείς.

Η ίδρυση του μαντείου θεωρείται ότι οφειλόταν στην ύπαρξη ενός χάσματος. Σύμφωνα με τη μυθολογία, φύλακας της Κασταλίας πηγής, που επίσης συνδεόταν με τη χρησμοδοτική ικανότητα του μαντείου, ήταν ο δράκος Πύθωνας (από τον οποίο πήρε το όνομά της η Πυθία), τον οποίο σκότωσε ο Απόλλων με το τόξο και τα βέλη του. Όταν τα βέλη του θεού τρύπησαν το ερπετό, το σώμα του έπεσε μέσα σε μια ρωγμή του εδάφους και καθώς το κουφάρι του σάπιζε αναδύονταν ατμοί. Τα αέρια αυτά εισπνεόμενα έκανε να περνούν οι άνθρωποι σε μια κατάσταση έκστασης. Σύμφωνα με τον μύθο, μάλιστα, την ιδιότητα αυτή ανακάλυψε ένα κατσίκι, το οποίο πλησίασε στο χάσμα και άρχισε στη συνέχεια να συμπεριφέρεται περίεργα. Ο βοσκός, παρατηρώντας το, πλησίασε κι αυτός και στη συνέχεια άρχισε να προφέρει ακατάληπτα λόγια. Σύμφωνα με μια νεώτερη έρευνα η ύπαρξη χάσματος αμφισβητείται ενώ υποστηρίζεται ότι η συμπεριφορά της κατσίκας και όλη η μαντική διαδικασία της Πυθίας βασιζόταν στις φαρμακολογικές ιδιότητες των φύλλων ροδοδάφνης (Nerium oleander).

Με την έναρξη της λειτουργίας του ιερού του Απόλλωνα στους Δελφούς εξαπλώθηκε η φήμη πως ο θεός Απόλλωνας κατοικούσε μέσα στο ιερό του φυτό, τη δάφνη, και πως μέσα από το θρόισμα των φύλλων του φυτού προφήτευε δίνοντας χρησμούς για τα μελλούμενα. Σύμφωνα με την παράδοση και τη μυθολογία, τη μαντική τέχνη φαίνεται πως δίδαξαν στον θεό Απόλλωνα οι Θρίες, τρεις φτερωτές νύμφες και κόρες του Δία, όταν ο θεός έτυχε να βόσκει τα βόδια του στον Παρνασσό.

Από τότε που η λατρεία του Απόλλωνα συνδυάστηκε με αυτή του Διονύσου, ο οποίος λατρευόταν από τους οπαδούς του μέσα σε κατάσταση έκστασης, παραφοράς και ιερής μανίας, υιοθετήθηκε ένας νέος τύπος χρησμοδότησης. Ο Απόλλων προφήτευε πια μέσω της Πυθίας, που λειτουργούσε ως δίαυλος και φερέφωνο του θεού. Με το μάσημα φύλλων δάφνης καθώς και με την επίδραση ατμών και άλλων αναθυμιάσεων που έρχονταν από το άνοιγμα στα άδυτα του Μαντείου, η Πυθία έδινε τους θεϊκούς χρησμούς μέσα σε μια κατάσταση εκστατικής και ιερής μέθης. Η Πυθία καθόταν πάνω σε έναν ψηλό, επίχρυσο τρίποδα, επάνω από το χάσμα του ναού. Αρχικά, οι γυναίκες που αναλάμβαναν το ρόλο της ιέρειας Πυθίας ήταν νέες, όμορφες και παρθένες.

Ωστόσο, μετά την απαγωγή και τη διαφθορά μια νεαρής Πυθίας επέλεγαν πια για το ρόλο αυτό μια γυναίκα μεγαλύτερης ηλικίας, άνω των πενήντα ετών. Οι Πυθίες μεγαλύτερης ηλικίας εξακολουθούσαν να ντύνονται σαν νεαρές κόρες και να στολίζονται με κοσμήματα. Πιο περιζήτητες ήταν οι καλλιεργημένες γυναίκες ευγενικής καταγωγής, χωρίς ωστόσο να αποκλείονται οι χωρικές. Οι Πυθίες που ήταν παντρεμένες έπρεπε να παραιτούνται από τις οικογενειακές τους υποχρεώσεις και να στερούνται ακόμα και την προσωπική τους ταυτότητα. Η Πυθία έπαιζε έναν αρχαίο και πολύ σημαντικό ρόλο – έναν ρόλο που υπερέβαινε τον εαυτό της και περνούσε στον θρύλο. Επειδή ήταν πολύ σημαντική στην Αρχαία Ελλάδα, έπρεπε να είναι παντελώς άγνωστη και όφειλε να διακόψει κάθε δεσμό με την προηγούμενη ζωή της για χάρη του Απόλλωνα και της θεϊκής ιδιότητας. Κατά την παράδοση, πρώτη Πυθία υπήρξε η Φημονόη.

Sunset view of ruins of theatre at ancient Delphi, Greece

Οι επισκέπτες που ζητούσαν χρησμό από την Πυθία ονομάζονταν θεοπρόποι και κατά το τελετουργικό του Μαντείου έπρεπε να καθαριστούν αρχικά με νερό από την Κασταλία πηγή, πληρώνοντας έναν ορισμένο αντίτιμο, το λεγόμενο πελανόν, που δεν ήταν ίδιο για όλους, ενώ έπρεπε να προσφέρουν και θυσία στο ναό του Απόλλωνα, συνήθως ένα κατσίκι. Το ζώο έπρεπε να μην είχε κάποιο ελάττωμα, ενώ απαραίτητος οιωνός για να μπορέσει η Πυθία να δώσει χρησμό, ήταν να αρχίσει το ζώο να τρέμει. Για το λόγο αυτό κατάβρεχαν το θύμα με κρύο νερό. Σύμφωνα με μια νεώτερη έρευνα η συμπεριφορά της κατσίκας εξηγείται από τις φαρμακολογικές ιδιότητες των φύλλων ροδοδάφνης , εκχύλισμα των οποίων δινόταν δοκιμαστικά στην κατσίκα πριν το πιει η Πυθία. Την επιμέλεια του Μαντείου είχαν πέντε άνδρες, κάθε ένας από τους οποίους ανήκε σε μια από πέντε μεγάλες οικογένειες των Δελφών που ονομάζονταν Δευκαλιωνίδες. Αυτοί ονομάζονταν όσιοι, ενώ ο επικεφαλής τους προφήτης.

Αρχικά οι χρησμοί δίνονταν μόνο μια φορά το χρόνο, την 7η του μήνα Βύσιου, γενέθλια ημέρα του Απόλλωνα. Με την αύξηση της επισκεψιμότητας του Μαντείου, οι χρησμοί δίνονταν την 7η κάθε μήνα, εκτός από τους χειμερινούς, καθώς τότε, σύμφωνα με τον μύθο, ο Απόλλωνας έφευγε από τους Δελφούς και πήγαινε στους Υπερβορείους. Οι χρησμοί αυτοί, που η φύση τους μας έγινε γνωστή τόσο από επιγραφές όσο και από τα έργα αρχαίων συγγραφέων όπως ο Ηρόδοτος, αποτελούσαν για τον Ελληνικό κόσμο της εποχής νόμο, κάνοντας το Μαντείο ένα είδος ρυθμιστή για πολύ σημαντικά θέματα όπως πόλεμοι ή αποικισμοί, δίνοντάς του έτσι τεράστια δύναμη. Την περίοδο του 7ου και 6ου π.Χ. αιώνα, με την αύξηση της ανάγκης για νέες αποικίες το Μαντείο των Δελφών γνωρίζει και τη μεγαλύτερή του ακμή. Αυτές τιμούσαν τον Απόλλωνα σαν Αρχηγέτη, ενώ αρκετές έπαιρναν το όνομα Απολλωνία.

Athenian Treasury in Delphi, an archaeological site in Greece, at the Mount Parnassus. Delphi is famous by the oracle at the sanctuary dedicated to Apollo. UNESCO World heritage

Οι χρησμοί τις παλαιότερες εποχές ήταν γνωστοί για το διφορούμενο νόημά τους. Αρκετές ήταν οι φορές που το Μαντείο δεν κρατούσε αμερόληπτη στάση, αλλά έπαιρνε απροκάλυπτα το μέρος μιας παράταξης, όπως για παράδειγμα στον Πελοποννησιακό πόλεμο που πήρε το μέρος των Λακεδαιμονίων. Επίσης, κατά τους Περσικούς Πολέμους είχε κατηγορηθεί για φιλοπερσική στάση. Όμως, οι υπηρεσίες του δίνονταν προς όλους, άσχετα με την πολιτική κατάσταση που επικρατούσε στις περιοχές τους. Το Μαντείο είχε απήχηση και εκτός ελληνικού κόσμου. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι σημαντικοί ηγεμόνες της Μικράς Ασίας, όπως ο Μίδας, ο Γύγης, ο Αλυάττης και ο Κροίσος παραδέχτηκαν την υπεροχή του έναντι άλλων μαντείων, το συμβουλεύτηκαν σε σημαντικές στιγμές της καριέρας τους και στη συνέχεια το αντάμειψαν με πλουσιότατα δώρα.

Επιχειρήθηκε και επιστημονική προσέγγιση του μύθου. Ο Πλούταρχος δίνει μια ανεκτίμητη περιγραφή για την ιέρεια του μαντείου των Δελφών, αναφέροντας ότι τα ευωδιαστά αέρια που αναδύονταν από τη ρωγμή έριχναν την ιέρεια σε μια παράξενη έκσταση. Και φαίνεται πως έλεγε την αλήθεια, αφού οι αρχαιολόγοι που μελέτησαν τα ερείπια του ναού ανακάλυψαν μερικά ασυνήθιστα χαρακτηριστικά.

Το εσωτερικό άδυτο όπου καθόταν η Πυθία βρισκόταν δύο έως τέσσερα μέτρα κάτω από το επίπεδο του περιβάλλοντος δαπέδου, ενώ κοντά υπήρχε ένα αυλάκι με τρεχούμενο νερό. Η δόμηση αυτή είναι μοναδική σε σύγκριση με όλους τους άλλους αρχαιοελληνικούς ναούς, απόδειξη ότι στον ναό του Απόλλωνα συνέβαινε πράγματι κάτι παράξενο.

Το 1892 Γάλλοι αρχαιολόγοι ξεκίνησαν να ανασκάπτουν τα ερείπια του ναού και το 1904 ανακοινώθηκε ότι οι αναθυμιάσεις που ανέφερε ο Πλούταρχος ήταν αρχαίος μύθος και ότι δεν υπήρξαν ποτέ. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 όμως, μια ομάδα φιλοπερίεργων επιστημόνων ανέλαβε την πρωτοβουλία να ερευνήσει τα ερείπια. Οι βράχοι που ανακάλυψαν κάτω από τον ναό ήταν από ελαιώδη ασφαλτούχο ασβεστόλιθο και σπασμένοι από δύο ρήγματα που περνούσαν κάτω από τον ναό. Οι επιστήμονες υπέθεσαν ότι οι τεκτονικές κινήσεις και οι σεισμοί κατά την αρχαιότητα είχαν προκαλέσει τριβές κατά μήκος των ρηγμάτων. Σε συνδυασμό με το νερό που κυλούσε κάτω από τον ναό, αέρια μεθανίου, αιθυλενίου και αιθανίου αναδύονταν μέσα από τις ρωγμές προς το κέντρο και κατευθείαν μέσα στον ναό.

Beautiful panorama with the temple of Apollo, Delphi

Η χαμηλότερη αίθουσα με τον περιορισμένο εξαερισμό και την έλλειψη οξυγόνου θα ενίσχυε το φαινόμενο των αερίων προκαλώντας στην Πυθία συμπτώματα έκστασης. Αυτό που κυρίως τράβηξε το ενδιαφέρον ήταν το αέριο του αιθυλενίου. Λέγεται ότι η οσμή του σε μικρές δόσεις μπορεί να προκαλέσει έκσταση και φρενήρεις καταστάσεις. Πειράματα με αιθυλένιο έδειξαν ότι μια δόση μεγαλύτερη του 20% μπορεί να προκαλέσει αναισθησία αλλά σε μικρότερη δόση ο ασθενής μπορούσε να σηκωθεί και να απαντήσει σε ερωτήσεις με αλλαγμένη φωνή. Υπήρξαν επίσης περιπτώσεις σπασμών, απώλειας μνήμης και αλλαγή στον τρόπο ομιλίας, συμπτώματα που συμφωνούν με τις αφηγήσεις του Πλούταρχου για την Πυθία.

Ωστόσο, η θεωρία αυτή δεν βρίσκει σύμφωνους όλους τους επιστήμονες, ενώ μερικοί υποστηρίζουν ότι άλλα αέρια όπως το διοξείδιο του άνθρακα και το μεθάνιο ευθύνονται για τις παραισθητικές καταστάσεις. Ούτως ή άλλως, φαίνεται ότι η απάντηση στις μυστηριώδεις Πυθίες των Δελφών βρίσκεται στην αλλόκοτη δομή του ναού και στη μοναδική γεωγραφική θέση του, που πράγματι εντυπωσιάζουν.