Ιωάννινα: Ζωή σε μια από τις πιο μοναδικές τοποθεσίες της Ελλάδας

11 Οκτ Ιωάννινα: Ζωή σε μια από τις πιο μοναδικές τοποθεσίες της Ελλάδας

Είτε οι περιστάσεις σας κάνουν να νιώθετε απομονωμένοι, προνομιούχοι, σκληροί είτε όχι, όλα στη ζωή έχουν δύο όψεις. Εξαρτάται από το αν θα επιλέξετε να βάλετε μια θετική ή αρνητική στροφή στα πράγματα. Για τον 12χρονο Μάξιμο Τσιτώνη δεν υπάρχουν θετικά και αρνητικά. Κάθε πρωί, ξυπνά και επιβιβάζεται στο μικρό καράβι με άλλα επτά παιδιά . Πέντε λεπτά αργότερα, φτάνει στα Γιάννενα, όπου πηγαίνει σχολείο: μια γλυκιά ρουτίνα. Δεν τον νοιάζει αν θα φύγει ή θα μείνει στο νησί. Αν χάσει το σκάφος, κανένα πρόβλημα. Απλώς δανείζεται τη βάρκα του πατέρα του και διασχίζει μόνος του τη λίμνη. Στο νησί τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα στο νερό.

Την ίδια ώρα, ο Κώστας Λάππας, πρόεδρος του συνεταιρισμού ψαράδων, του παλαιότερου στην Ελλάδα, επιβιβάζεται στο καΐκι του και κατευθύνεται προς την Ντραμπάτοβα μέσα από την πυκνή πρωινή ομίχλη που σκεπάζει τη λίμνη Παμβώτιδα . Κάθε πρωί, ξεκινά να πιάσει κυπρίνο, κυρίως κοινό και σταυροειδές κυπρίνο, τον οποίο στη συνέχεια θα πουλά στον έμπορο στην άλλη άκρη της λίμνης για 1-2,50 ευρώ το κιλό. Τα περισσότερα αλιεύματά του, όπως και όλων των ψαράδων που ψαρεύουν την Παμβώτιδα, θα εξάγονται στη Ρουμανία.

Ο Κλεομένης Γίγης και η σύζυγός του Αναστασία, η μοναδική γυναίκα μέλος του συνεταιρισμού των ψαράδων του νησιού, ψαρεύουν στη μέση της λίμνης Παμβώτιδας. © Δημήτρης Τοσίδης

«Παμβώτιδα  σημαίνει «αυτή που ταΐζει τους πάντες» . Έχει σώσει ξανά και ξανά τους Γιαννιώτες, από την Κατοχή, όταν οι ντόπιοι αντάλλασσαν τα ψάρια τους με σιτάρι και άλλες πρώτες ύλες, μέχρι την πρόσφατη οικονομική κρίση και πανδημία. Όλοι έχουμε σκάφη και ξέρουμε να ψαρεύουμε. Έτσι επιβιώνουμε όταν οι καιροί είναι δύσκολοι», λέει ο Άρης Λιούμπος, πρόεδρος της κοινότητας. Σήμερα, 150 άτομα (ψαράδες, βαρκάρηδες, συνταξιούχοι και άνθρωποι που εργάζονται στον τουριστικό τομέα) ζουν στο «The Island» ,  όπως είναι γνωστό –  ένα από τα λίγα κατοικημένα λιμνησιά στον κόσμο (στην Ελλάδα, το νησί του Αγίου Κατοικείται και ο Αχίλλειος στην Πρέσπα).

Η αδελφή Παΐσια ζει στο γυναικείο μοναστήρι του Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών εδώ και επτά χρόνια. © Δημήτρης Τοσίδης

Ο δωδεκάχρονος Μάξιμος Τσιτώνης είναι ο νεότερος κάτοικος του νησιού. © Δημήτρης Τοσίδης

Κάθε οικογένεια έχει ένα σκάφος και τα ferry boat από και προς τα Ιωάννινα εκτελούν δρομολόγια κάθε 30 λεπτά έως μία ώρα από τις 08:00 έως τις 21:00, ανάλογα με την εποχή. Οι 50 βαρκάρηδες που εκμεταλλεύονται τα 13 οχηματαγωγά είναι ενωμένοι και έχουν δημιουργήσει ένα σύστημα που επιτρέπει σε όλους να εργάζονται χωρίς να ανταγωνίζονται μεταξύ τους. Η βόλτα με το σκάφος διαρκεί περίπου 10 λεπτά και οι διαδρομές σημειώνονται με σημαδούρες για να υποδεικνύουν ποιο δρόμο πρέπει να ακολουθήσετε τις μέρες με ομίχλη. Η ηπειρωτική ακτή, η Ντραμπάτοβα, απέχει 180 μέτρα στην μακρινή πλευρά του νησιού. οι ντόπιοι που παρκάρουν τα αυτοκίνητά τους στην ηπειρωτική χώρα πηγαινοέρχονται από εδώ, και εκεί βρίσκεται επίσης η πλατφόρμα για τον ανεφοδιασμό των οχημάτων.

Όταν οι άνεμοι είναι δυνατοί το χειμώνα, τα σκάφη παραμένουν ελλιμενισμένα, αλλά η λίμνη δεν παγώνει πια. Όλοι στο νησί διηγούνται την ιστορία ενός επισκέπτη του πασά στα Γιάννενα που νόμιζε ότι διέσχιζε μια πεδιάδα όταν, στην πραγματικότητα, περνούσε με το άλογό του την παγωμένη λίμνη. «Έτσι πνίγηκαν» είναι μια φράση που θα ακούσετε συχνά να χρησιμοποιείται προς τέρψη όλων των παρευρισκομένων. Αυτό λένε οι ντόπιοι όταν κάποιος πέφτει από τη βάρκα του στη λίμνη και μας διαβεβαιώνουν ότι όλοι έχουν «πνιγεί» τουλάχιστον μία φορά στη ζωή τους.

Ο Βασίλης Γκατζιάς φτιάχνει στο εργαστήριό του οικιακά σκεύη και κοσμήματα. © Δημήτρης Τοσίδης

Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ

Το νησί των 220 στρεμμάτων καλύπτεται από πεύκα . Θεωρείται ότι εγκαταστάθηκε για πρώτη φορά τον 18ο αιώνα από Μανιώτες, που ήταν αιχμάλωτοι του Ασλάν Πασά . Ωστόσο, η αλήθεια είναι ότι οι πρώτοι κάτοικοι ήταν μοναχοί . Κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή εποχή ιδρύθηκαν εκεί επτά μοναστήρια, αποτελώντας την τρίτη μοναστική κοινότητα της Ελλάδας δίπλα στο Άγιο Όρος και τα Μετέωρα. Η Μονή του Αγίου Νικολάου (γνωστή και ως Μονή Στρατηγοπούλου ή Μονή Δηλίου) και η Μονή του Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών είναι τα σημαντικότερα μοναστήρια που είναι επίσης ανοιχτά στο κοινό.

Τα μοναστήρια πήραν το όνομά τους από τις βυζαντινές αριστοκρατικές οικογένειες που τις ίδρυσαν αφού κατέφυγαν στο Δεσποτάτο της Ηπείρου μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204. Αυτά τα μοναστήρια είναι σημαντικά αρχιτεκτονικά και καλλιτεχνικά , καθώς οι τοιχογραφίες τους, που περιλαμβάνουν μια σπάνια απεικόνιση αρχαίων φιλοσόφων. παραδείγματα καλλιτεχνίας και ομορφιάς. Ιστορικά, ως μοναστήρια και σχολεία, συνέβαλαν στη φήμη των Ιωαννίνων ως πόλης των τεχνών και των επιστημών. Σήμερα η μονή Ελεούσας φιλοξενεί κοινότητα τριών μοναχών, ενώ οι Φιλανθρωπίνες κατοικούνται από δύο μοναχές.

Τα χέλια και τα βατραχοπόδαρα θεωρούνται τοπικές σπεσιαλιτέ. © Δημήτρης Τοσίδης

Γιορτές με τσίπουρο και ζωντανή μουσική διοργανώνουν αυθόρμητα οι νησιώτες. © Δημήτρης Τοσίδης

«Τα μοναστήρια του νησιού είναι πραγματικά μοναδικά και αξίζουν περισσότερης προσοχής. Δυστυχώς, πολύ λίγοι τα επισκέπτονται στις μέρες μας», λέει ο Φώτης Ραπακούσης, ιδρυτής του Μουσείου Αλή Πασά που στεγάζεται στη Μονή του Αγίου Παντελεήμονα , όπου δολοφονήθηκε ο Αλή Πασάς. Μανιώδης συλλέκτης, ο Φώτης Ραπακούσης εκθέτει την προσωπική του συλλογή από αυθεντικά αντικείμενα της εποχής, που βοηθούν στην προσέλκυση τουριστών. Ο κόσμος άρχισε να επισκέπτεται το νησί από τότε που ανακαινίσαμε το μουσείο το 2012, το οποίο είναι σημαντικό για την τοπική οικονομία. Βοήθησε και η κατασκευή του αυτοκινητόδρομου της Ιονίας Οδού», προσθέτει.

Ο τουρισμός ήταν πάντα ζωτικής σημασίας για την οικονομία του νησιού. Επί Τουρκοκρατίας, όταν η πόλη των Ιωαννίνων άκμαζε, λέγεται ότι οι κάτοικοι του νησιού, ως έμπειροι βαρκάρηδες και κυνηγοί, εξυπηρετούσαν τους πλούσιους κατοίκους της πόλης που επισκέπτονταν το νησί για βόλτες, κυνήγι και γλέντι.

Ωστόσο, οι επισκέπτες δεν μπορούν να μείνουν στο νησί γιατί δεν υπάρχουν ξενοδοχεία . Ο οικισμός, με την χαρακτηριστική Ηπειρώτικη αρχιτεκτονική του (πέτρινα σπίτια με στέγες από σχιστόλιθο), καταλαμβάνει πολύ μικρό μέρος του νησιού. Το υπόλοιπο ανήκει στο δασαρχείο και τη Μητρόπολη. Αυτό είναι το κύριο πρόβλημα των νησιωτών – αν μια απαγόρευση κατασκευής που προστατεύει και διαφυλάσσει το νησί μπορεί να θεωρηθεί πρόβλημα.

Ο Κώστας Λάππας, πρόεδρος του συνεταιρισμού ψαράδων, καθαρίζει την ιχθυοπαγίδα που έπιασε. © Δημήτρης Τοσίδης

Η καραβίδα με πουρέ σκόρδου είναι ένα ψαράδικο πιάτο που συναντάμε μόνο στα Ιωάννινα. © Δημήτρης Τοσίδης

Κάθε σπίτι στο νησί είναι κληροδοτημένο σε δύο ή τρία παιδιά (και ακόμη περισσότερα εγγόνια), αλλά μόνο ένα από αυτά μπορεί να συνεχίσει να ζει στο νησί κάθε φορά. Το αν θέλουν είναι άλλο θέμα. Ωστόσο, με βάση τις πολλές ιστορίες που άκουσα, κατέληξα στο εξής συμπέρασμα: μια οικογένεια θα εγκατασταθεί εκεί μόνο αν η γυναίκα μεγάλωσε στο νησί. θα νιώσουν περιορισμένοι ή θα δυσκολευτούν να ζήσουν στο νησί αν δεν είναι συνηθισμένοι στον σκληρό τρόπο ζωής. Το 1975, αυτό οδήγησε σε μείωση του πληθυσμού του νησιού. Παλαιότερα, το σχολείο, που έκλεισε το 2002, είχε σαράντα μαθητές. Μόνο περίπου 70 από τα 150 σπίτια του νησιού κατοικούνται σήμερα. Τα υπόλοιπα είναι εξοχικά ή είναι άδεια λόγω κληρονομικών ζητημάτων. Ωστόσο, οι προσπάθειες για τη διάθεση κατοικιών προς ενοικίαση είναι σε καλό δρόμο. Παρά αυτές τις εξελίξεις, οι ντόπιοι δεν φαίνονται πολύ πρόθυμοι να αλλάξουν τρόπο. Θέλουν να απολαύσουν την ηρεμία και την ηρεμία τους, γι’ αυτό περιμένουν με ανυπομονησία το τελευταίο πλοίο της ημέρας για να μεταφέρει τους επισκέπτες πίσω στην ηπειρωτική χώρα.

«Ο κόσμος προηγουμένως πίστευε λανθασμένα ότι δεν χρειαζόταν να αυξήσουμε το διαμέτρημα των υπηρεσιών μας επειδή η πλειοψηφία των επισκεπτών στο νησί έμειναν μόνο για μια μέρα. Αυτή η στάση αρχίζει να αλλάζει. Είναι σημαντικό οι άνθρωποι να διασκεδάζουν και να φεύγουν με καλές αναμνήσεις από τη διαμονή τους στο νησί. Αλλά η αλήθεια είναι ότι μας αρέσει να έχουμε την ηρεμία και την ηρεμία μας τα βράδια», λέει ο Κώστας Θαυμάστος, βαρκάρης που λειτουργεί και σουβλατζίδικο. Σουβλάκι στην πρωτεύουσα βατραχοπόδαρου και χελιού της Ελλάδας, ρωτάτε; Αν και στα Ιωάννινα δεν ψαρεύονται πλέον βάτραχοι, εξακολουθούν να αγοράζονται για να κρατήσουν ζωντανό το αξιοθέατο. Χέλια, καραβίδες και κυπρίνος εξακολουθούν να φαίνονται σε δεξαμενές ψαριών και τα ζαχαροπλαστεία προσφέρουν στους επισκέπτες μπακλαβά και  κλωστάρι (ένα Ηπειρώτικο ζαχαροπλαστείο μπακλαβά). Ο πλακόστρωτος κεντρικός δρόμος της πόλης είναι γεμάτος με καταστήματα κοσμημάτων και σουβενίρ. η αναζήτηση πελατών συνεχίζεται, αν και ευτυχώς λιγότερο επιθετικά από ό,τι στο παρελθόν.

Το εσωτερικό της Μονής των Φιλανθρωπων. © Δημήτρης Τοσίδης

Παλιά εργαλεία και αμέτρητα λουλούδια στολίζουν τον κήπο της Φρόσω Λιάσκου-Πέτσου. © Δημήτρης Τοσίδης

«ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ ΘΑ ΕΙΝΑΙ ΣΤΗΝ ΠΟΡΤΑ»

Η Πόπη Χαρατσάρη ετοιμάζει το βασικό νησιώτικο πιάτο: καραβίδες με πουρέ σκόρδου και καρυδιού, σερβιρισμένο με λίγες φέτες ψωμί . «Δεν θα το βρείτε σε κανένα μενού. Ούτε οι Γιαννιώτες δεν το γνωρίζουν. Είναι πιάτο του ψαρά. Δεν υπάρχουν πια καραβίδες στη λίμνη, οπότε τις αγοράζουμε. Ένα άλλο πιάτο που φτιάχνεται μόνο εδώ είναι το γριβάδι πλακί (κυπρίνος στο φούρνο). Ευτυχώς υπάρχουν ακόμα κυπρίνοι στη λίμνη» μας λέει.

Η ίδια η λίμνη έχει τη δική της τραγική ιστορία. Όταν η κοντινή λίμνη Λαψίστα αποστραγγίστηκε τη δεκαετία του 1950, όλο και λιγότερο νερό έρεε στη λίμνη Παμβώτιδα και τα χέλια που επέστρεφαν από τους τόπους αναπαραγωγής τους στη θάλασσα των Σαργασσών βρήκαν τον δρόμο της επιστροφής μέσα από τον ποταμό Καλαμά αποκλεισμένα. Επιπλέον, οι κατασκευές κατά μήκος της ακτής της απέκλεισαν τις υδάτινες οδούς που τροφοδοτούσαν τη λίμνη και κατέστρεψαν τους καλαμιώνες που φιλτράρουν τα νερά της. Για χρόνια, λύματα και βαρέα μέταλλα διέρρεαν στα νερά της λίμνης, μετατρέποντας την Παμβώτιδα σε μια θολή μπανιέρα. Σήμερα, σύμφωνα με τη Μονάδα Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών Ηπείρου, που διαχειρίζεται το Κέντρο Πληροφόρησης του Φορέα Διαχείρισης της Λίμνης Παμβώτιδας στο νησί, καταβάλλονται προσπάθειες για να αντιστραφεί η κατάσταση και η λίμνη βρίσκεται σε φάση ανάκαμψης.

Το περίφημο καριοφίλι του Αλή Πασά, μήκους 1,5 μέτρου, επίχρυσο και επάργυρο (τουφέκι), με χαραγμένο το όνομά του, εκτίθεται στο Μουσείο Αλή Πασά. © Δημήτρης Τοσίδης

Ο ντόπιος ψαράς Τάσος Χαρατσάρης μας λέει ότι ο πληθυσμός των ψαριών έχει μειωθεί σημαντικά και μας μιλάει μέσω του   συστήματος ψαρέματος boutson (κυλινδρική διχτυωτή σακούλα τοποθετημένη σε κώνους που χρησιμοποιούνται για την σύλληψη χέλια). Η Βασιλική Ράτσικα μας λέει πώς έπλεκε άχυρο για να φτιάξει ψάθινα σκεπάσματα για τις σημαδούρες, ενώ η Φρόσω Λιάσκου-Πέτσου μας δείχνει τα παλιά εργαλεία που στολίζουν τον βραβευμένο κήπο της, γεμάτο όμορφες αζαλέες, πανσέδες και τουλίπες: «Μπορώ να πάρω στο κέντρο των Ιωαννίνων σε μόλις τρία λεπτά. Πόσο καιρό σου παίρνει για να φτάσεις στο κέντρο της Αθήνας;» γελάει.

Οι τελευταίοι επισκέπτες φεύγουν από το νησί γύρω στις 6 το απόγευμα, όταν αρχίζει να νυχτώνει. Τα ασβεστωμένα σοκάκια της πόλης είναι εντελώς ήσυχα. Ο ήχος του μπουζουκιού ακούγεται από μακριά, καθώς οι κάτοικοι του νησιού συγκεντρώνονται γύρω από ξυλόσομπες, απτόητοι από την υπερβολική υγρασία, που πολλές φορές αγγίζει το 100%. Στο σπίτι της Ρένας και του δημοτικού συμβούλου Νίκου Σιώροκα, όπου είχαμε τη χαρά να διανυκτερεύσουμε, καθόμαστε γύρω από το τζάκι και μιλάμε για τη ζωή τους στο νησί. «Δεν θα άλλαζα το νησί με τίποτα στον κόσμο», λέει ο Νίκος, επαναλαμβάνοντας ένα συναίσθημα που έχουμε ακούσει δεκάδες φορές. Αυτό το ασυνήθιστο είδος απομόνωσης, που περιβάλλεται από νερό ενώ είναι τόσο κοντά στην καρδιά μιας πόλης, φαίνεται να λειτουργεί για τους ντόπιους. Η Ρένα μας καληνύχτισε με μια άλλη φράση που έχουμε ακούσει πολλές φορές εδώ: «Μην διστάσετε να έρθετε και να φύγετε όπως θέλετε. Το κλειδί θα είναι στην πόρτα.»

Πηγή: greece-is.com